De Grondstoffengezant van de Nederlandse overheid, Allard Castelein, werkt aan een belangrijke taak: de strategische autonomie van Nederland in waardeketens met kritieke grondstoffen. In een interview met het FD bepleit de gezant dat bedrijven en de overheid disruptief gaan denken: niet allemaal kleine fabriekjes, maar één grote neerzetten. Zo komt de batterijgrondstof lithium ter sprake. Daar heeft China de hele keten in handen: “Zolang China de winstmarges kan bepalen, begint geen ondernemer zomaar een lithiumfabriek in Europa. Om naar meer verwerking in Europa te komen is een nieuwe vorm van publiek-private samenwerking nodig, een vorm waarbij de overheid erkent dat bedrijfsrisico’s verzacht moeten worden. Dit zeg ik overigens op persoonlijke titel, niet als overheid”.
Om vanuit de overheid aan zo’n project te kunnen meedoen als professionele partij, met kennis van de sector, met schaal en met een lange adem, is een nationale investeringsbank nodig.

In een uitgebreide analyse laat het FD zien hoe China door middel van een samenhangende strategie wereldwijd de chemiemarkt is gaan domineren, met alle gevolgen van dien voor de afhankelijkheid van Europa en de overlevingsstrijd van Nederlandse bedrijven in deze sector. Financiering door Chinese staatsbanken is daarbij onmisbaar geweest. Interessant is dat China geen keuzes heeft gemaakt tussen concurrerende Chinese chemiebedrijven. Er zijn door de overheid geen bedrijven als winnaar gekozen, maar de strategische sector is breed gefinancierd terwijl tussen bedrijven concurrentie is aangemoedigd opdat de beste en meest innovatieve overleven. In Nederland wordt veel gesproken over een nieuwe industriepolitiek, maar daarvoor ontbreekt een nationale investeringsbank die grootschalig strategisch kan financieren.

In het FD een reconstructie van de gang van zaken bij het Nijmeegse chipbedrijf Ampleon. Net als Nexperia is dit bedrijf in 2015 door het Nederlandse NXP verkocht aan een Chinese overheidsbank, die in het kader van de Chinese industriepolitiek Ampleon vervolgens doorplaatste bij een nieuw Chinees chipbedrijf. Enkele jaren daarna ontstaat een conflict tussen de Nederlandse CEO van Ampleon en de Chinese moeder over Chinese invloed in Ampleon, met betrokkenheid van de Nederlandse overheid uit hoofde van een Nederlands publiek belang. Het EZ-onderdeel Bureau Toetsingen Investeringen (BTI) wordt ingeschakeld, juridische middelen worden ingezet, de Ondernemingskamer komt in beeld. Zo wordt het een sterk vijandig conflict, met alle schade van dien voor het bedrijf zelf en voor de relatie tussen Nederland en China.
De uitkomst van het conflict, aldus het FD, is dat de statuten van Ampleon zijn aangepast zodat bepaalde strategische bedrijfsbesluiten de goedkeuring van de raad van commissarissen behoeven en deze raad in meerderheid bestaat uit onafhankelijken. Is dit een effectieve manier om een Nederlands publiek belang te behartigen, of zou een nationale investeringsbank al in een veel eerder stadium hebben kunnen instappen om het eigenaarschap in Europese handen te houden? Kennelijk heeft EZ nog geprobeerd om Invest-NL in te schakelen maar is dat niet gelukt. Nederland ontbeert een nationale investeringsbank met het mandaat, de schaal en de professionaliteit om onze belangen te borgen in een wereld waar anderen daar wel over beschikken.

In Frankrijk leveren 57 kerncentrales het overgrote merendeel van de elektriciteit en wordt voor miljarden euro’s stroom geëxporteerd naar omliggende landen. Er worden er nog 6 kernreactoren bijgebouwd, een investering van 73 miljard euro (“Energiecrisis? Frankrijk heeft stroom zat, en wil die graag verkopen”, Financieele Dagblad 4 april 2026). Essentieel voor het realiseren van deze ambitie is de nationale investeringsbank CDC, een overheidsbank op afstand van de ministeries die de financiering professioneel en buiten EMU-tekort en -schuld verzorgt.
De Nederlandse Rijksoverheid heeft geen nationale investeringsbank. Hier wordt vooral gepraat over en gestudeerd op kernenergie, al vele jaren lang maar tot nu toe zonder enig concreet resultaat. De VVD zet volgens het recente verkiezingsprogramma vol in op kernenergie, ook het CDA en D66 willen meer kernenergie en het coalitieakkoord wil het Klimaatfonds inzetten voor de financiering. Maar dat Rijksbegrotingsfonds schiet hiervoor vele miljarden tekort, en dient bovendien ook nog andere doelen. De financiering van de kernenergieambitie zal vooral van de Rijksbegroting moeten komen, en daardoor binnen de EMU-criteria vallen. Maar daar is geen ruimte ingeboekt en zijn ook niet de vele miljarden beschikbaar die nodig zijn. Voor een doorbraak is financiering door een professionele nationale investeringsbank onmisbaar.

De Europese Unie wil de bouw van 5 AI-gigafabrieken financieel steunen, op voorwaarde dat nationale overheden dat ook doen. De Europese Commissie heeft hiervoor 20 miljard uitgetrokken. Staatssecretaris Willemijn Aerdts (D66) maakte bekend dat de Nederlandse begroting geen ruimte laat voor ondersteuning. Ook voor de mogelijkheid de steun vorm te geven door op te treden als 'launching customer' van AI-rekenkracht, ziet het kabinet geen mogelijkheden. Hoewel het kabinet het rapport Wennink heeft omarmd, waarin de noodzaak voor onze economie en souvereiniteit van  AI datacenters wordt bepleit.

Terwijl een AI-gigafabriek van strategische waarde voor Nederland is, komt het kabinet vanuit de bestaande begroting niet verder dan "te hopen dat de markt het project volledig oppakt". Wanneer Nederland zou beschikken over een Nationale Investeringsbank, zou de polsstok verder reiken en de NIB kunnen deelnemen in het aandeelhouderschap of financiering van de AI-gigafabriek.

Nederland wordt geportretteerd als een rijk land zonder infrastructuur. Terwijl bruggen tunnels en wegen (spoor, vaar en auto) aan ernstige slijtage onderhevig zijn, is er op de rijksbegroting geen ruimte voor noodzakelijk onderhoud of verbreding of vernieuwing. Nederland loopt daardoor niet alleen vast, er worden ook grote risico’s genomen. Investeringen in fysieke infrastructuur hoeft helemaal niet uit de lopende begroting worden gefinancierd als ware het een kasuitgave waarvan de houdbaarheidsdatum de jaargrens niet overschrijdt. De investeringen met langdurig nut kunnen worden gefinancierd door de Nationale Investeringsbank en de jaarlijkse kosten betaald door gebruikers op individuele basis (tol) dan wel collectieve basis (beschikbaarheidsvergoeding in DBFM-constructie). Hierdoor wordt Nederland een rijk land mét geld voor infrastructuur! Nederland heeft geen gebrek aan geld, maar een gebrek aan vernuft. De NIB biedt die wel.

Geothermie kan een belangrijke rol spelen in woonwijken, maar hoge opstartkosten vormen een grote drempel. Het boren naar grote diepte is complex, duur en risicovol. Zodra een put werkt, zijn de kosten juist laag en is er weinig elektriciteit nodig. Toch zijn projecten lastig te financieren, omdat subsidies vaak pas achteraf worden uitgekeerd terwijl de risico’s aan het begin liggen. Ook de aanleg van warmtenetten is kostbaar en ingrijpend. Discussies over publieke en commerciële rollen bemoeilijken investeringen. Hoewel nieuwe wetgeving duidelijkheid biedt en publieke betrokkenheid vergroot, blijft het tekort aan investeerders een groot probleem voor verdere ontwikkeling.
Een Nationale  Investeringsbank biedt ook hier soulaas door op maat gemaakte oplossingen voor pensioenfondsen te maken, die de exploitiekosten laag houden en de pensioenfondsen zicht te geven op een gestage stroom inkomsten

Burgers en bedrijven in Nederland zijn gefrustreerd en verbijsterd over het vastlopen van het elektriciteitsnet. Het coalitieakkoord wil dat oplossen. Dat vergt investeringen van vele miljarden. Het is onduidelijk waar dat geld vandaan moet komen. Op de Rijksbegroting is het niet beschikbaar. Volgens de analyse van het coalitieakkoord door het Centraal Planbureau en het Planbureau voor de Leefomgeving zullen de ambities op het terrein van klimaat/energie zonder een nadere inspanning niet worden gerealiseerd.

Frankrijk beschikt over een robuust elektriciteitsnetwerk, dat bovendien in een veel groter aandeel van het nationale energieverbruik voorziet. Een wachtlijstcrisis zoals in ons land bestaat er niet, de elektriciteitsprijzen voor burgers en met name voor bedrijven zijn er veel lager dan in Nederland, en het netwerk wordt nog aanzienlijk uitgebreid om nog verdergaande ambities voor klimaat en energiezekerheid te kunnen realiseren. De financiering van investeringen in het netwerk is in Frankrijk geen probleem. Dat verzorgt de nationale investeringsbank CDC op afstand van de ministeries, professioneel en buiten EMU-tekort en -schuld.