Nederland met een nationale investeringsbank van het slot

In reactie op de Miljoenennota bepleiten brancheorganisaties in transport, logistiek en vervoer (zoals de Rotterdamse havenwerkgevers verenigd in Deltalinqs, Koninklijke Binnenvaart Nederland, en vereniging Rover) dat de nieuw op te richten nationale investeringsinstelling een belangrijke rol gaat krijgen in een meerjarige investeringsagenda voor de fysieke infrastructuur. Een overheidsbank, zoals ook andere landen en medeoverheden die kennen, kan grootschalige infrastructuurprojecten financieel structureren, en de benodigde financiering mobiliseren uit de eigen balans alsmede van institutionele beleggers zoals pensioenfondsen. Het wegnemen van de financiële bottleneck voor investeerbare projecten kan een doorbraak betekenen voor de slagkracht van Rijkswaterstaat om de Nederlandse infrastructuurcrisis het hoofd te bieden.

Uit de vandaag gepubliceerde Miljoenennota en Kamerbrief lijkt het er op dat het kabinet vaart gaat maken met de oprichting van een nationale investeringsinstelling (NII) op afstand van de overheid en met een brede missie. Het kabinet kondigt aan dat nog deze maand een uitgebreide aankondiging volgt, maar licht nu al een belangrijke tip van de sluier op.

De Kamerbrief stelt dat het van belang is dat Nederland toewerkt naar een NII die zich qua schaal en expertise gaat meten aan haar Europese evenknieën, en optreedt als centrale Nederlandse partner van de Europese Investeringsbank (EIB) en andere Europese en internationale instellingen.

Dat is verheugend, immers daarmee wordt aan de NII een missie meegegeven die breder is dan start- en startup financiering en ook vervoer- en transportinfrastructuur, energienetwerken en defensie zal omvatten. Over de missie van de EIB valt op de Nederlandse website van deze Europese investeringsbank te lezen: "We ondersteunen Nederland met investeringen die variëren van grote infrastructuurprojecten zoals de Blankenburgtunnel tot innovatie die de veiligheid, veerkracht en groene groei van Europa versterkt. Onze financiering is gericht op defensiegerelateerde innovatie, hightechbedrijven en modernisering van het nationale elektriciteitsnet, naast venture debt voor deep-tech en innovaties op landbouwgebied en oplossingen die kritieke onderwaterinfrastructuur beschermen. We ondersteunen ook geavanceerde medische en sensortechnologieën, en zetten ons tegelijkertijd in voor een klimaatbestendige drinkwatervoorziening en een betrouwbaar energienet."

Dat belooft veel goeds voor de Nederlandse nationale investeringsbank en de aankondiging later deze maand, nu het kabinet gehoor geeft aan de brede oproep uit economie en Kamer om de nieuwe instelling ook een belangrijke rol te geven voor de genoemde grote transities.

Op 3 september vond in de Tweede Kamer het plenaire debat plaats over het rapport van Peter Wennink over het verdienvermogen van de Nederlandse economie. De nationale investeringsbank kwam daarbij uitgebreid aan de orde. Veel fracties vinden dat het allemaal veel te lang duurt. De Kamer maant het kabinet to spoed. De wereld staat niet stil. De minister van Financiën praat al anderhalf jaar lang over de NIB zonder dat er iets is gebeurd. De Kamer vraagt nu actie van het kabinet, om een slagvaardige NIB op te richten en met spoed operationeel te krijgen.

Ook dringt de Kamer erop aan dat de fysieke mobiliteitsinfrastructuur concreet en expliciet onderdeel wordt van de uitvoering van het rapport Wennink, en daarmee van de missie van de NIB. Om geen enkel misverstand te laten bestaan, werd daartoe zelfs een motie ingediend en aangenomen.

Bij monde van minister Herbert kondigde het kabinet aan spoedig na Prinsjesdag met concrete actie te komen. De verwachtingen zijn hoog gespannen.

Peter Wennink, oud-topman van ASML, hekelt ook in de Telegraaf het "middeleeuwse" kasstelsel van de rijksoverheid: investeringen komen in één keer volledig op de begroting te staan, in plaats van afgeschreven te worden zoals bij een baten-lastenstelsel. Hierdoor is er volgens hem nauwelijks ruimte voor economische investeringen, en hij vreest dat zijn geadviseerde investeringsagenda voor tech, digitalisering en AI grotendeels onuitgevoerd blijft.

Jeroen Kremers, jarenlang topambtenaar bij Financiën, onderschrijft Wennink's kritiek volledig. Hij wijst erop dat de overheid onvoldoende zicht heeft op achterstallig onderhoud én een strategische investeringsvisie mist. Kremers pleit al langer voor een Nationale Investeringsbank: de staat legt 10 miljard in, op basis daarvan geeft de NIB obligaties uit en maakt er zo 100 miljard van, en private partijen zoals pensioenfondsen sluiten aan om rendabele grote projecten te financieren. Hij betreurt dat het onderscheid tussen gewone uitgaven en investeringen, ooit afgesproken tussen D66 en CDA, in het latere coalitieakkoord met de VVD is verdwenen. Kremers:"Je kunt een euro maar één keer uitgeven: dat klopt, maar door vast te houden aan een achterhaalde begrotingssystematiek zonder een Nationale Investeringsbank laat Financiën miljarden ongebruikt terwijl de economie wegzakt en de infrastructuur inzakt."

"Je kunt een euro maar één keer uitgeven": dat klopt, maar door vasthouden aan achterhaalde begrotingssystematiek zonder NIB laat het kabinet miljarden ongebruikt terwijl de economie wegzakt en de infrastructuur inzakt. "We schuiven de rekening niet door naar toekomstige generaties": terecht, maar zonder NIB schuift het kabinet een wegzakkende economie en ingezakte infrastructuur door, wat nog veel kostbaarder is.

In gesprek met Vrij Nederland herhaalt Peter Wennink zijn pleidooi om de begrotingssystematiek en de uitvoeringscapaciteit van de Nederlandse Rijksoverheid op het niveau te brengen dat nodig is om in de wereld niet steeds verder achterop te raken. Om de benodigde grootschalige investeringen in verdienvermogen en infrastructuur mogelijk te maken breekt hij wederom de lans voor hervorming van de Rijksbegroting (kapitaaldienst) en voor een nationale investeringsbank. Gerenommeerde partijen zoals de Rekenkamer en het IMF gingen hem voor.

"Je kunt een euro maar één keer uitgeven": dat klopt, maar door vasthouden aan achterhaalde begrotingssystematiek zonder NIB laat het kabinet miljarden ongebruikt terwijl de economie wegzakt en de infrastructuur inzakt. "We schuiven de rekening niet door naar toekomstige generaties": terecht, maar zonder NIB schuift het kabinet een wegzakkende economie en ingezakte infrastructuur door, wat nog veel kostbaarder is.

Van alle kanten wordt het kabinet indringend gewaarschuwd voor het vastlopen van de Nederlandse infrastructuur. Rijkswaterstaat, Rekenkamer, VNG, IPO, SER, en organisaties zoals Bouwend Nederland, Koninklijke Binnenvaart Nederland en Transport en Logistiek Nederland verenigd in de Logistieke Alliantie — de rapporten zijn goed onderbouwd en dat geldt ook voor de oproep aan de ministers van IenW en Financiën om in actie te komen.

Naar schatting van de Rekenkamer is er voor de komende 15 jaar een tekort van € 34,5 miljard voor instandhouding van de netwerken van Rijkswaterstaat. Daarvan betreft ruim de helft vernieuwing (circa € 20 miljard). Naast Publiek-Private Samenwerking wordt het model van het Oostenrijkse ASFINAG genoemd: een overheidsinfrabedrijf dat grootschalig investeert in infrastructuur, maar buiten de overheidsbegroting en buiten de EMU-criteria.

In ons land zou de NIB buiten de Rijksbegroting ruimte kunnen creëren om het tekort op de vernieuwingsopgave aan te pakken (tot € 20 miljard); binnen de Rijksbegroting ruimte kunnen vrijspelen voor exploitatie en onderhoud (tot naar schatting € 14 miljard); en de uitvoeringscapaciteit leveren die Nederland nu ontbeert. Ook buiten de netwerken van Rijkswaterstaat bestaan enorme tekorten: de spoorinfrastructuur (tekort € 20 miljard), sluizen en gemalen, en de energie-infrastructuur.

Een brede coalitie van partijen uit de energie- en klimaatsector benadrukt het belang van de NIB in een brief aan het kabinet van 30 juli 2026. Als Nederland zijn strategische positie en toekomstig verdienvermogen wil veiligstellen, is het noodzakelijk om nu te investeren in de economie van morgen. Met voldoende financiële slagkracht en een duidelijk mandaat kan de nieuwe instelling een belangrijke rol vervullen in het financieren van maatschappelijke opgaven. Binnen die missie verdienen energie, klimaat en de circulaire economie een prominente plek.

Ondertekenaars: Nederlandse Vereniging Duurzame Energie, Platform Bio-economie, Energie Nederland, Energy Storage NL, Geothermie Nederland, Holland Solar, Natuur & Milieu, NedZero, Netbeheer Nederland, Nederlandse Vereniging Circulaire Economie, en de Koninklijke Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie.

Nederland staat voor grote investeringen. Voor deze megaprojecten zijn we nu nog afhankelijk van buitenlandse kapitaalverstrekkers, stelt medeondertekenaar Jan Prins in het FD. Een NIB is volgens Prins de aangewezen en noodzakelijke oplossing. Jan Prins is een autoriteit in de praktijk van grootschalige en complexe investeringen in de transities.

In een podcast met Martin Visser van De Telegraaf roept oud-topambtenaar en -Staatsraad Hans Borstlap het kabinet op te komen tot een sociaal akkoord dat de sociale zekerheid bij de tijd brengt, en belicht hij het belang van de NIB om dat mogelijk te maken. De sociale zekerheid is niet financieel onhoudbaar, maar in onze structureel krappe arbeidsmarkt moet de arbeidsdeelname fors omhoog.

Tegelijk moet de overheid de aanbodzijde van de economie versterken door meer te investeren in zaken zoals infrastructuur en energietransitie. Zo'n investeringsagenda ontbeert het kabinet, maar zou de NIB kunnen losmaken: met 10 miljard vanuit de Rijksbegroting 100 miljard aan investeringen losmaken in de aanbodzijde van de Nederlandse economie.